Buồn của quốc gia nhập khẩu 2 triệu tấn gạo: Gần 90 nhà máy xay xát phải đóng cửa, chuyện gì đang xảy ra?

Ngành sản xuất gạo của Nigeria – lĩnh vực từng thu hút lượng đầu tư lớn trong và ngoài nước đang đối mặt nguy cơ suy giảm nghiêm trọng khi nhập khẩu và buôn lậu gia tăng. Điều này đã kéo giá thị trường xuống thấp và gây áp lực lớn lên các nhà sản xuất trong nước.

Theo Tiến sĩ Andy Ekwelem, Tổng Giám đốc Hiệp hội Chế biến Gạo Nigeria, hiện gần 90 trong số hơn 150 nhà máy xay xát gạo trên toàn quốc đã phải ngừng hoạt động. Các nhà máy còn lại chỉ vận hành ở mức 30–70% công suất thiết kế.

Những khó khăn của ngành gạo chủ yếu đến từ lượng gạo nhập khẩu cao và tình trạng buôn lậu tràn vào thị trường nội địa, khiến giá gạo giảm và làm suy yếu khả năng cạnh tranh của sản phẩm trong nước.

Dữ liệu từ nhiều nguồn cho thấy Nigeria đã nhập khẩu từ 2,4 triệu đến 3,2 triệu tấn gạo trong năm 2025, phần lớn diễn ra trong giai đoạn chính phủ áp dụng miễn thuế nhập khẩu tạm thời nhằm giảm chi phí thực phẩm.

Theo công ty tư vấn nông nghiệp Vestance, ước tính nhập khẩu gạo niên vụ 2024/2025 đạt khoảng 2,4 triệu tấn, tăng 60% so với dự báo 1,5 triệu tấn đưa ra vào tháng 4/2024. Con số này chưa bao gồm lượng gạo nhập lậu vào nước này.

Việc nhập khẩu quy mô lớn, ước tính trị giá khoảng 1 nghìn tỷ Naira, đã khiến thị trường rơi vào tình trạng dư cung từ năm ngoái. Cơ chế Chính sách Nông nghiệp Quốc gia (NAPM) vì vậy đã kêu gọi chính phủ ngừng nhập khẩu thêm để bảo vệ nông dân và doanh nghiệp chế biến trong nước.

Ông Kolawale Oye, CEO của Infinera Agribusiness Ltd, cho biết ngay cả dữ liệu cân đối lương thực quốc gia của chính phủ cũng cho thấy Nigeria ghi nhận lượng gạo dư thừa khoảng 1,1 triệu tấn vào tháng 12/2025. Tuy nhiên, ông nhấn mạnh phần dư thừa này chủ yếu đến từ nhập khẩu chứ không phải từ sản xuất nội địa.

Trong khi đó, số liệu năm 2025 từ Cục Thống kê Quốc gia Nigeria (NBS) cho thấy chi phí nhập khẩu thực phẩm của nước này tăng mạnh, từ 3,83 nghìn tỷ Naira năm 2023 – thời điểm Tổng thống Bola Ahmed Tinubu nhậm chức – lên 7,65 nghìn tỷ Naira vào năm 2025.

Nhiều nông dân cho rằng chính sách miễn thuế nhập khẩu gạo và một số mặt hàng thực phẩm từ tháng 7/2024 đến tháng 12/2025 là nguyên nhân chính khiến khối lượng nhập khẩu tăng vọt.

Tuy nhiên, tại một cuộc họp với các bên liên quan ở Abuja, Bộ trưởng Nông nghiệp và An ninh Lương thực Abubakar Kyari cho biết chỉ có khoảng 250.000 tấn gạo được nhập khẩu trong giai đoạn miễn thuế, con số mà ông cho là không đáng kể so với nhu cầu trong nước khoảng 11 triệu tấn.

Dù vậy, Bộ trưởng Công nghiệp John Owan Enoh thừa nhận sự gia tăng của gạo nhập khẩu giá rẻ đang tạo ra thách thức lớn. Theo ông, khi gạo nhập khẩu hoặc gạo lậu được bán với giá thấp hơn nhiều so với gạo chế biến trong nước, điều này làm suy yếu sản xuất nội địa và làm giảm động lực đầu tư vào ngành.

Trước đó, dưới thời cựu Tổng thống Muhammadu Buhari, Nigeria đã cấm nhập khẩu gạo qua biên giới đường bộ nhằm thúc đẩy sản xuất nội địa. Chính sách này giúp sản lượng lúa tăng từ 2,8 triệu tấn năm 2010 lên 8 triệu tấn vào năm 2021, nhờ sự hỗ trợ của chương trình cho vay nông nghiệp trọng điểm.

Sản lượng gạo xay xát trung bình trong giai đoạn này đạt khoảng 5,3 triệu tấn mỗi năm, đồng thời năng suất lúa tăng từ 1,5 tấn/ha lên khoảng 3,5 tấn/ha.

Theo Ngân hàng Trung ương Nigeria, nhiều bang ghi nhận sản lượng cao như Kebbi (3,5 triệu tấn), Jigawa (2,1 triệu tấn), Kano (1,6 triệu tấn) và Ebonyi (1,5 triệu tấn).

Kể từ năm 2017, khoảng 68 nhà máy xay xát gạo quy mô vừa và lớn đã được xây dựng trên khắp Nigeria, đặc biệt tại khu vực miền Bắc, cùng hàng nghìn nhà máy nhỏ hơn tại các bang như Kano, Kebbi, Kaduna, Katsina, Jigawa, Taraba, Benue, Nasarawa, Anambra và Ebonyi.

Tuy nhiên, theo Bộ trưởng Owan Enoh, thách thức hiện nay đòi hỏi các giải pháp chính sách thực chất thay vì chỉ dừng ở thảo luận. Ông nhấn mạnh gạo vẫn là một trong những loại lương thực quan trọng nhất đối với Nigeria, với mức tiêu thụ khoảng 32–33 kg/người mỗi năm, tương đương 6,7–7 triệu tấn gạo xay xát.

 Theo Nhịp sống thị trường