Rủi ro “vàng giấy”

Vàng giấy là khi người mua tới cửa hàng mua vàng nhưng được nhận ngay. Cửa hàng chỉ viết giấy hẹn tới một ngày nhất định mới giao hàng.

Những ngày cuối tháng 3/2026, thị trường vàng trong nước bất ngờ nóng lên không chỉ vì biến động giá, mà còn bởi một hiện tượng đáng lo ngại: người dân xếp hàng nhận vàng được hẹn trả trước hạn theo giấy hẹn.

Việc một số cửa hàng của Bảo Tín Minh Châu bị cơ quan chức năng kiểm tra chiều 25/3 đã nhanh chóng tạo hiệu ứng dây chuyền. Ngay sau đó, Bảo Tín Mạnh Hải mở cửa đến gần nửa đêm, gấp rút mời khách đến nhận vàng sớm, dù trước đó nhiều giao dịch được hẹn tới 30–40 ngày, thậm chí kéo dài đến 2 tháng.

Không ít khách hàng bất ngờ trước thay đổi này. Có người mới mua vài ngày đã được gọi nhận vàng. Nhưng cũng có trường hợp đến nhận theo thông báo lại gặp lý do “lỗi hệ thống”. Thực tế này cho thấy một điểm chung: người mua không nắm giữ vàng ngay, mà chỉ cầm trong tay một “lời hứa giao vàng”.

Trong bối cảnh nguồn cung khan hiếm, việc các doanh nghiệp bán vàng nhưng lùi thời gian giao – thường được gọi là “vàng giấy” – không phải mới. Tuy nhiên, khi có biến động hoặc sự kiện kiểm tra, chính cơ chế này lại bộc lộ rủi ro thanh khoản rõ rệt.

Không chỉ là câu chuyện trong nước, “vàng giấy” còn là một phần của cấu trúc thị trường vàng toàn cầu hiện đại.

Tháng 3/2026, giá vàng thế giới ghi nhận diễn biến bất thường: sau khi đạt đỉnh gần 5.600 USD/ounce hồi tháng 1, kim loại quý này giảm hơn 10% chỉ trong một tuần – mức giảm mạnh nhất kể từ năm 1983. Điều đáng chú ý là đà giảm xảy ra ngay khi căng thẳng địa chính trị tại Trung Đông leo thang.

Giải thích nghịch lý này, các chuyên gia chỉ ra vai trò ngày càng lớn của “vàng giấy” – gồm hợp đồng tương lai, chứng chỉ quỹ ETF… Trong đó, khối lượng giao dịch trên các sàn như COMEX có thể gấp hàng trăm lần lượng vàng vật chất thực có.

Khi thị trường tài chính biến động, các định chế lớn đối mặt với áp lực gọi ký quỹ (margin call). Để có tiền mặt, họ buộc phải bán tháo các tài sản thanh khoản cao – trong đó có vàng dưới dạng “giấy”. Lực bán kỹ thuật này đủ sức kéo giá vàng giảm sâu, bất chấp nhu cầu vàng vật chất ngoài thị trường vẫn lớn.

Nói cách khác, vàng không còn chỉ là tài sản trú ẩn, mà trong nhiều thời điểm đã trở thành “nguồn thanh khoản cuối cùng” của hệ thống tài chính.

Rủi ro lớn nhất của “vàng giấy” không nằm ở giá, mà ở quyền sở hữu thực sự. Lịch sử tài chính thế giới đã nhiều lần chứng kiến điều này.

Điểm chung của các vụ việc này là: nhà đầu tư tin rằng mình sở hữu vàng, nhưng trên thực tế chỉ nắm giữ một quyền đòi hỏi – phụ thuộc hoàn toàn vào bên trung gian.

Trong nước, áp lực càng rõ nét khi giá vàng chênh lệch lớn so với thế giới – có thời điểm gần 30 triệu đồng/lượng. Nguồn cung hạn chế, tâm lý tích trữ cao khiến các hình thức “mua trước – nhận sau” phát triển mạnh.

Từ đầu năm đến nay, tại Hà Nội, hình ảnh người dân xếp hàng dài trước các cửa hàng vàng bạc đã trở nên quen thuộc. Thế nhưng, nghịch lý đang xảy ra là dù giá vàng và bạc đang tăng trở lại nhưng người mua "vùng đỉnh" vẫn rơi vào cảnh thua lỗ nặng. Thậm chí, có người chưa kịp nhận vàng, bạc về tay thì khoản tiền đầu tư đã “bốc hơi” hàng trăm triệu đồng.